Er komt voorlopig geen screening van onderzoekers en masterstudenten in gevoelige vakgebieden. “We zitten nog aan de tekentafel”, zegt minister Letschert. “Het huidige voorstel was niet haalbaar.”
De wetenschap floreert bij internationale samenwerking, maar wat doe je als onderzoekers en studenten uit landen als China en Rusland hier gevoelige kennis komen stelen om de positie van hun regime te versterken?
Sinds een jaar of zes is ‘kennisveiligheid’ een heet hangijzer in het hoger onderwijs, met name aan de universiteiten. Verschillende keren gingen er alarmbellen af, bijvoorbeeld toen de TU Delft onbedoeld het Chinese leger vooruit hielp (zoals universiteitsblad Delta liet zien) en toen een mensenrechtencentrum aan de VU Amsterdam door China gesponsord bleek te worden.
We zijn wat naïef geweest, zei toenmalig minister van Onderwijs Robbert Dijkgraaf (D66) in 2022. Hij kondigde een screening aan van onderzoekers en masterstudenten in ‘gevoelige’ vakgebieden. Het vorige kabinet werkte dit uit: de screening zou ongeveer 40 procent van onderzoekers treffen die een baan krijgen in bèta en techniek. Daar zou de screening van masterstudenten in die vakgebieden bovenop komen.
Er was veel kritiek op de plannen. “Dit wetsvoorstel zorgt voor een onuitvoerbare hoeveelheid screenings en maakt Nederland onaantrekkelijk voor internationaal talent”, vond voorzitter Caspar van den Berg van universiteitenvereniging UNL, “terwijl het onzeker is of de wet daadwerkelijk bijdraagt aan meer veiligheid.”
Minister Rianne Letschert schrijft nu in een brief aan de Tweede Kamer dat die screening er voorlopig niet komt. Want wie moet je precies screenen? Het afbakenen van ‘gevoelige’ vakgebieden blijkt heel moeilijk. Bovendien gebeurt er al van alles om de kennisveiligheid te verbeteren, stelt ze in een andere brief.
Blijkt een screening makkelijker gezegd dan gedaan?
“We zitten nog aan de tekentafel. We hebben niet voor niets allerlei partijen naar hun mening over het conceptwetsvoorstel gevraagd. We keken naar de effectiviteit, proportionaliteit en uitvoerbaarheid en moesten concluderen dat het huidige voorstel niet voldoet. Een brede screening is niet haalbaar. Dat heb ik met mijn collega’s in het kabinet besproken en daar was iedereen het mee eens.”
U gaat nu aan een beperkte screening werken. Hoe ‘beperkt’ wordt die?
“Dat valt nog niet te zeggen. Ik ga daar samen met mijn collega van Economische Zaken naar kijken. We willen graag een level playing field: de maatregelen voor kennisveiligheid in het innovatieve bedrijfsleven kunnen niet heel anders zijn dan aan de publieke kennisinstellingen. Dat moeten we goed afstemmen.” (Voor het bedrijfsleven komt er geen screening voor de kennisveiligheid, heeft het kabinet onlangs besloten; red.)
U geeft de onderwijsinstelling complimenten voor de stappen die ze al gezet hebben.
“De bewustwording is sterk toegenomen. Je hoeft niemand meer te overtuigen van het belang van kennisveiligheid. De onderzoeksgemeenschap moest eraan wennen, maar heeft inmiddels grote stappen gezet.”
De wetenschap verzette zich nogal fel tegen de screeningswet. Hielp de dreiging van een screening ook bij die bewustwording?
“Ik denk het wel. Het plan voor een screening maakte duidelijk dat ze het onderwerp echt serieus moesten nemen. En de veiligheidsdiensten waarschuwen nog steeds voor de risico’s.”
U geeft de instellingen de komende vijf jaar in totaal 80 miljoen euro voor kennisveiligheid. Wat gaan ze ermee doen?
“Ze moeten van alles doen, bijvoorbeeld hun eigen kaders voor kennisveiligheid opstellen, bewustzijnscampagnes voeren, in gesprek gaan met nieuwe medewerkers en ondersteuning bieden.”
Punt. Of had jij nog wat?